Reklama:

WITAMINY i MINERAŁY w farmakognozji

Witaminy to egzogenne związki organiczne, niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu żywego. Witaminy muszą być dostarczone z pożywieniem, gdyż ludzki organizm nie potrafi ich samodzielnie wytworzyć.

Witaminy są związkami o różnym charakterze chemicznym. Zapotrzebowanie organizmu na witaminy jest stosunkowo niewielkie, jednak ich niedobór powoduje choroby - zwane awitaminozami. Można je łatwo leczyć podając niewielkie dawki witamin. Witaminy tradycyjnie oznaczane są literami alfabetu, ale posiadają również nazwy międzynarodowe (np. wit. A - retinol).

Ludzka flora bakteryjna jelit może wyprodukować pewne ilości witamin, zwłaszcza wit. K oraz witamin z grupy B - ilości te są jednak z reguły niewystarczające na pokrycie potrzeb organizmu.

Istnieje kilka farmakopealnych surowców, które, ze względu na zwiększoną zawartość witamin i soli mineralnych oraz ich zastosowanie w lecznictwie, można uznać za surowce witaminowe, zaznaczyć jednak trzeba, że określenie 'surowce witaminowe' ma charakter tradycyjny i dydaktyczny. Współcześnie surowce te stosuje się w tym celu głównie wspomagająco, a nie jako leki w leczeniu awitaminoz. Mimo to warto zapoznać się ninformacjami o zawartch w nich witaminach i minerałach z perspektyw farmakognozji.

• Urticae folium FP XI - Liść pokrzywy - zawiera wit. K1, B, C, E, kwas foliowy, żelazo, wapń, magnez
• Equiseti herba FP XI - Ziele skrzypu - zawiera krzem, witaminę C, żelazo, wapń, magnez
• Rosae pseudo-fructus FP XI - Owoc róży - zawiera wit. C, A, E, K B1, B2
• Crataegi fructus FP XI - Owoc głogu - zawiera wit. A i C
• Sambuci fructus FP IV - Owoce bzu czarnego - zawiera wit. A, B, B1, B2, C
• Jecoris aselli oleum FP XI - olej wątłuszowy (tran) zawiera wit. A i D
• Rubus fructus - Owoc maliny - zawiera wit. C, E, A, PP, B1, B2, B6, kwas pantotenowy i biotynę

Więcej o witaminach i składnikach mineralnych występujących w surowcach roślinnych znajdziesz poniżej.

WITAMINY DZIELIMY NA:

• ROZPUSZCZALNE W TŁUSZCZACH
• ROZPUSZCZALNE W WODZIE

WITAMINY ROZPUSZCZALNE W TŁUSZCZACH:

WITAMINA A

Jest to grupa związków zaliczanych do retinoidów. Witamina A występuje przeważnie w produktach zwierzęcych: wątróbka, mleko, masło. Tran zawiera znaczne ilości witaminy A. W wielu roślinach zielonych np. w korzeniu marchwi znajduje się prowitamina A (karoten). W pożywieniu pochodzenia zwierzęcego podstawową formą, w jakiej ona występuje jest ester - palmitynian retinylu który w jelicie cienkim ulega deestryfikacji do alkoholu - retinolu.

Witamina A wpływa m. in. na procesy wzrostu, regeneracji naskórka, widzenia (bierze udział w budowie purpury wzrokowej). Niedobór powoduje zaburzenia wzroku, zmiany na powierzchni błon śluzowych i naskórka, atrofię gruczołów płciowych. Ma potencjalne działanie uszkadzające na płód, należy więc unikać nadmiernych jej dawek w ciąży. Trzeba też pamiętać, że pomimo działania antyoksydacyjnego suplementacja syntetyczną formą tej witaminy zwiększa częstotliwość występowania nowotworów płuc u palaczy.

Surowce lecznicze zawierające witaminę A:

• Jecoris aselli oleum FP XI - olej wątłuszowy (tran) - zawiera znaczne ilości witaminy A
• Urticae folium FP XI - liść pokrzywy - zawiera karotenoidy, stosowany jako surowiec moczopędny, witaminowy, poprawia stan włosów, skóry i paznokci
• Hippophae fructus - owoc rokitnika - zawiera dużo karotenoidów, stosowany jako surowiec witaminowy

Hippophae fructus - owoc rokitnika

Owoc rokitnika

Hippophae rhamnoides L. - Rokitnik zwyczajny

Rokitnik jest silnie rozgałęzionym krzewem lub rzadziej drzewem mogącym osiągać (rzadko) wysokość do 8 metrów. Występuje w całej Eurazji, również w Polsce. Ma złocisto szare pędy i lancetowate liście. Owocem jest pomarańczowy, miękki, eliptyczny i soczysty pestkowiec.

W lecznictwie wykorzystuje się owoc lub uzyskiwany z niego olej. (Hippophaë oleum). Stosowane są one jako suplementy diety lub środek spożywczy - nie mają statusu leku. Owoce zawierają przede wszystkim znaczne ilości witamin, głównie C, E, grupę B i prowitaminę A. Oprócz tego ksantofile, fosfolipidy, polifenole, garbniki, kwasy organiczne i sole mineralne (potasu, magnezu, wapnia i żelaza). Zawartość tłuszczów w owocach wynosi 8-9%. W skład oleju wchodzą przede wszystkim nienasycone kwasy tłuszczowe, takie jak olejowy, linolowy, izolinolowy i linolenowy. Owoce rokitnika wyróżniają się na tle innych owoców roślin niewielką zawartością cukrów, przy jednoczesnej bardzo dużej zawartości lipidów i kwasów organicznych.

Owoce są stosowane przede wszystkim jako źródło witamin i minerałów, a także jako środek pomocniczy w nadciśnieniu tętniczym, żylakach, sińcach i innych chorobach żył i chorobach serca. Olej z nasion, a także wyciąg olejowy z owoców stosuje się do leczenia ran, oparzeń, odmrożeń, odparzeń, odleżyn, egzem i innych schorzeń skórnych, uszkodzeń błon śluzowych. Olej wykazuje też działanie przeciwbólowe.

WITAMINY D

Witamina D2 - ERGOKALCYFEROL, Witamina D3 - CHOLEKALCYFEROL

Wzmaga wchłanianie wapnia i fosforu niezbędnych do prawidłowego kształtowania kości. Jej niedobór prowadzi do krzywicy (rachitis). Zaobserwowano również zależność pomiędzy stężeniem witaminy D w surowicy, a częstotliwością występowania złamań (szczególnie u starszych osób), chorób kardiologicznych i metabolicznych np. cukrzycy. Ostatnie badania wskazują na szereg korzyści prozdrowotnych z suplementowania witaminy D. Należy jednak pamiętać, że jej przedawkowanie prowadzi do ciężkich zaburzeń toksycznych w postaci nieodwracalnych zwapnień nerek i naczyń krwionośnych.

Pewne ilości witaminy D mogą być wytwarzane z prowitamin przez organizm ludzki pod wpływem promieniowania UV. Ilości te są z reguły niewystarczające na pokrycie zapotrzebowania na tę witaminę.

Witamina D występuje w produktach zwierzęcych (mleko, żółtko jaj, ryby). Surowcem leczniczym zawierającym tę witaminę jest:

• Jecoris aselli oleumFP XI - olej wątłuszowy (tran), zawiera znaczne ilości witaminy D, stosowany jest przy niedoborach witamin A i D jako środek zwiększający odporność i zewnętrznie, jako przyspieszający regenerację skóry.

WITAMINA E - TOKOFEROLE

Witamina odpowiedzialna za funkcjonowanie czerwonych krwinek, mięśni, nerwów, prawidłowy rozwój płodów, wytwarzanie plemników. Niedobór tej witaminy wywołuje wiele objawów degeneracyjnych różnych narządów (m.in. płciowych, wątroby, układu krwionośnego, skóry). Występuje w olejach roślinnych, zbożach, jajkach. Ponieważ wit. E jest szeroko rozpowszechniona w przyrodzie, jej niedobór u człowieka występuje rzadko, w określonych schorzeniach - np.: w zespole złego wchłaniania, wadach dróg żółciowych u dzieci, abetalipoproteinemi oraz przy karmienieniu wcześniaków sztucznym pokarmem. Suplementacja wysokimi dawkami witaminy E może zwiększać ryzyko krwawień.

Surowce:

• Helianthi annui oleum raffinatum FP XI - olej słonecznikowy oczyszczony - jest powszechnie stosowany w kuchni, często w kosmetologii i medycynie naturalnej jako źródło witaminy E i kwasów omega-6.
• Tritici aestivi oleum raffinatum FP XI - olej z kiełków pszenicy (rafinowany) - zawiera między innymi witaminę E, witaminy z grupy B i nienasycone kwasy tłuszczowe
• Hippophae oleum - olej z rokitnika

WITAMINA K

Ma właściwości witaminy przeciwkrwotocznej. Umożliwia wytwarzanie protrombiny (jeden z czynników krzepnięcia) i koagulację krwi. Antagonistą witaminy K jest dikumarol. Niedobór witaminy K powoduje zmniejszenie krzepnięcia krwi. Objawy awitaminozy występują jednak u człowieka rzadko, gdyż flora bakteryjna jelit na ogół wytwarza dostateczne ilości wit. K.

Głównymi źródłami tej witaminy w diecie człowieka są zielone warzywa liściaste i rośliny kapustne (w produktach roślinnych dominuje witamina K1 - filochinon). Jeśli chodzi o surowce lecznicze to witamina K zawarta jest w:

• Urticae folium FP XI - Liść pokrzywy , dlatego jednym z właściwości tego surowca jest działanie przeciwkrwotoczne.

WITAMINY ROZPUSZCZALNE W WODZIE

WITAMINA C (Acidum ascorbicum)

Witamina C jest stosowana najczęściej w przeziębieniach - przypisuje jej się zdolność do wzmacniania odporności i pobudzania aktywności leukocytów. Ma ponadto działanie przeciwutleniające - chroni komórki przed stresem oksydacyjnym. Stosowana jest również w celu uszczelnienia naczyń krwionośnych - co zmniejsza ich przepuszczalność, zapobiega krwawieniom i powstawaniu siniaków. Jest niezbędna do syntezy kolagenu, jej niedobór wywołuje szkorbut. Po przyjęciu większych dawek wydalana jest z moczem, obniżając jego pH. Umożliwia przyswajanie żelaza z przewodu pokarmowego.

Kwas askorbinowy stanowi składnik ważny składnik czynny:

• Rosae pseudo-fructus FP XI - Owoc róży - zawiera 250 do 800 mg/100 g wit. C, surowiec działa przeciwutleniająco, wzmacnia odporność
• Urticae folium FP XI - Liść pokrzywy - zawiera 50-200 mg/100 g wit. C, surowiec moczopędny i witaminowy stosowany między innymi w celu poprawy stanu włosów, skóry i paznokci.
• Crataegi fructus FP XI - Owoc głogu - zawiera 20-50 mg/100 g wit C, surowiec działa pozytywnie na układ krążenia, wzmacnia naczynia krwionośne.
• Sambuci fructus FP IV - Owoce bzu czarnego - zawiera 20-60 mg/100 g wit. C stosowany jak surowiec podnoszący odporność oraz pomocniczo w przeziębieniach.
• Malpighiae fructus - owoc aceroli (wiśnia z Barbados)-zawiera 1400-2500 mg/100g witaminy C, popularny składnik preparatów stosowanych przy przeziębieniach.
• Ribes nigra fructus - owoc czarnej porzeczki - zawiera 150-300 mg /100g wit. C, stosowana pomocniczo w przeziębieniach
• Hippophae fructus - owoc rokitnika - zawiera 120-315 mg/100 g wit. C, stosowany w chorobach żył i serca, oraz jako surowiec witaminowy
• Sorbi fructus - owoc jarzębiny - zawiera 50-100 mg/100 g wit. C, stosowana pomocniczo w przeziębieniach
• Vaccinii macrocarpi fructus - owoc żurawiny - zawiera 10-20 mg/100 g wit. C, stosowany w infekcjach układu moczowego i pomocniczo w przeziębieniach

Malpighiae fructus - owoc aceroli (wiśnia z Barbados)

Owoc aceroli

Acerola jest owocem roślin z rodzaju Malpighia. Do powyższego rodzaju zaliczamy przede wszystkim gatunki: Malpighia glabra (malpigia granatolistna), Malpighia emarginata oraz Malpighia punicifolia. Malpigia granatolistna nazywana bywa również nadgwiazdką granatolistną, czy wiśnią z Barbados.

Acerola znana jest z rekordowo wysokiej zawartości naturalnej witaminy C, zawiera jej nawet 1500-4500 mg/100g. Pamiętać jednak należy, że zawartość witaminy C w owocach aceroli jest silnie zależna od stopnia dojrzałości i warunków przetwarzania. Acerola jest ceniona przez przemysł farmaceutyczny i kosmetologiczny za swoje właściwości prozdrowotne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, a także wykorzystywana do produkcji preparatów na odporność, kosmetyków oraz jako naturalny środek konserwujący. Acerola dostępna jest w Polsce jako suplementy lub surowiec spożywczy - nie ma statusu leku.

'WITAMINA P'

Jest to dawna nazwa grupy związków zaliczanych dzisiaj do bioflawonoidów. Nazwa związana jest z tym, że substancje te były pierwotnie klasyfikowane jako witaminy zmniejszające przepuszczalność (permeability) naczyń krwionośnych. Nie spełniają one jednak aktualnej definicji witamin (nie są niezbędne do życia, a ich niedobory nie wywołują awitaminozy). Z tego powodu termin 'witamina P' ma dziś wyłącznie znaczenie historyczne. Nasilają one działanie witaminy C, chronią ją przed utlenianiem, a także ułatwiają jej wchłanianie. Do typowych flawonoidów o tym działaniu zaliczyć można rutynę, diosminę i hesperydynę - substancje hamujące aktywności enzymu hialuronidazy. Poprawiają one kondycję naczyń włosowatych, wzmacniają je i zmniejszają ich przepuszczalność.

WITAMINY Z GRUPY B

Są to witaminy rozpuszczalne w wodzie, które w ludzkim organizmie wykorzystywane są jako koenzymy lub ich prekursory.

• WITAMINA B1 (TIAMINA) Bierze udział w metabolizmie węglowodanów, oddychaniu tkankowym, wchodzi w skład wielu enzymów. Niedobory wywołują chorobę Ber-Beri (z uszkodzeniami UN). Podaje się ją przy zaburzeniach ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego np. nerwobólach. Surowcem obfitującym w tę witaminę są suszone drożdże piwowarskie.
• WITAMINA B2 (RYBOFLAWINA) Bierze udział w procesach utleniania i redukcji. Odgrywa ważną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu narządu wzroku, błon śluzowych, śluzówki przewodu pokarmowego, nabłonka naczyń krwionośnych. Jej niedobry wywołują między innymi pękanie skóry, czy powstawanie zajadów. Występuje między innymi w suszonych drożdżach i mleku.
• WITAMINA B3 (PP) (KWAS NIKOTYNOWY) Odgrywa rolę w procesach fizjologicznych mięśni, układu nerwowego oraz skóry. Przewlekły niedobór witaminy PP prowadzi do zahamowania oddychania tkankowego, tym samym pozbawienia energii dla komórek - awitaminozy zwanej pelagrą. W świecie roślinnym występuje w drożdżach, niektórych jarzynach, kiełkach zbóż.
• WITAMINA B5 (KWAS PANTOTENOWY) Składnik koenzymu, niezbędny do przemian białek, cukrów i tłuszczów oraz syntezy niektórych hormonów. Ważna dla zachowania zdrowia i funkcjonowania gruczołu nadnerczy. Powszechna w przyrodzie - rzadko dochodzi do awitaminozy. Dodatek do preparatów witaminowych. Stosowany miejscowo na uszkodzenia rogówki.
• WITAMINA B6 (PIRYDOKSYNA) Pełni w organizmie rolę aktywatora dla licznych enzymów biorących udział w przemianie białka, a także tłuszczów i węglowodanów w organizmie. Niedobór wywołuje stany zapalne nerwów obwodowych i skóry. Surowcem obfitującym w tę witaminę są suszone drożdże piwowarskie.
• WITAMINA B9 (KWAS FOLIOWY) Reguluje procesy podziału komórkowego istotne między innymi w nabłonku p/p i rozwoju płodu. Podawanie w ciąży zmniejsza ryzyko wystąpienia niektórych wad wrodzonych płodu. Wpływa na produkcję krwinek. Stosowana w zespołach złego wchłaniania, łuszczycy i ciąży. Surowcem obfitującym w tę witaminę są suszone drożdże piwowarskie.
• WITAMINA B12 (KOBALAMINA) dpowiada za powstawanie erytrocytów, tym samym przeciwdziała niedokrwistości. Wpływa na przemianę materii oraz ułatwia przemianę żelaza. Produkty roślinne nie zawierają witaminy B12. Jej źródło to mięso, wątróbka, jaja, nabiał.
• WITAMINA H (BIOTYNA) Nazywana witaminą piękności. Jest koenzymem niezbędnym w przemianie aminokwasów i kwasów tłuszczowych. Pomaga w zachowaniu zdrowego wyglądu włosów, paznokci i skóry. Stosowana w leczeniu łysienia i łojotokowego zapalenia skóry. Wytwarzana przez florę bakteryjną jelit.

W roślinach jest ich mniej niż w produktach zwierzęcych, ale niektóre surowce są ich dobrym źródłem:

• Saccharomyces cerevisiae - Drożdże piwne - choć nie jest to typowy surowiec roślinny, jest jednak wart wyszczególnienia, gdyż zawiera dużo witamin z grupy B: B3 (72 mg/100 g), B6 (55,1 mg/100 g) i B9 (3,01 mg/100 g), B2 (2,34 mg/100 g). Nie zawiera witaminy B12. Oprócz tego drożdże piwne zawierają, cynk, chrom i selen.
• Tritici germina - kiełki pszenicy zawierają wit. B1, B2, B3, E, minerały (Mg, Zn, Fe).
• Fagopyri herba / semen - ziele / nasiona gryki zawiera rutynę, B1, magnez, mangan.

MIKROELEMENTY

Mikroelementy (pierwiastki śladowe) to składniki mineralne niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka, ale potrzebne w bardzo małych ilościach (zwykle <100mg/dobę). Pomimo małego zapotrzebowania są one niezbędne, gdyż wchodzą w skład enzymów, hormonów i białek, regulują procesy metaboliczne, wpływają na układ nerwowy i hormonalny, warunkują prawidłową pracę krwi, serca i mięśni. Ich niedobór lub nadmiar może prowadzić do poważnych zaburzeń zdrowotnych.

KRZEM (Si)

Krzem jest pierwiastkiem, którego rola w organizmie nie została jeszcze w pełni ustalona. Bierze udział w syntezie kolagenu, który występuje m.in. w naczyniach krwionośnych, stawach, ścięgnach, tkance łącznej, skórze oraz w prawidłowym funkcjonowaniu tkanki kostnej. Znajduje się także we włosach i paznokciach. Odgrywa rolę w regulowaniu stężenia cholesterolu we krwi i przypisuje mu się działanie przeciwmiażdżycowe oraz przeciwcukrzycowe. Korzystnie wpływa na kondycję włosów i paznokci.

• Equiseti herba FP XI - Ziele skrzypu: 5-10% krzemionki, stosowany jako lek moczopędny i witaminowy
• Urtica folium FP XI - liście pokrzywy - 1-4% krzemionki, stosowane jako lek moczopędny i witaminowy
• Herba Polygoni avicularisFP XI - rdest ptasi: 1-2% krzemionki, stosowany jako lek moczopędny lub wykrztuśny
• Bambusa vulgaris - bambus: ekstrakt z pędów zawiera do 75% krzemionki, stosowany jako suplement diety w celu poprawy kondycji włosów i paznokci

ŻELAZO (Fe)

Pierwiastek ten pełni kluczowe role w organizmie. Jest głównym składnikiem hemoglobiny (białka w czerwonych krwinkach), która wiąże tlen w płucach i transportuje go do wszystkich komórek ciała. Wchodzi też w skład mioglobiny - białka występującego w mięśniach, które pozwala im gromadzić tlen niezbędny podczas wysiłku fizycznego. Oprócz tego jest potrzebne do prawidłowego przebiegu metabolizmu energetycznego oraz syntezy DNA. Bierze również udział w procesach detoksykacji w wątrobie oraz sprzyja regeneracji tkanek i zdrowiu włosów. Zbyt niski poziom żelaza prowadzi do niedokrwistości, objawiającej się m.in.: przewlekłym zmęczeniem i bladością cery, kołataniem serca i dusznościami przy wysiłku, wypadaniem włosów i łamliwością paznokci. Najlepszymi źródłami żelaza są produkt pochodzenia zwierzacego np; wątróbka, czerwone mięso, dość dobrymi źródłami rośliny strączkowe. Niektóre surowce lecznicze również zawierają żelaza, ale niestety w ilościach zbyt małych do zaspokojenia dziennego zapotrzebowania na ten pierwiastek. Poniżej lista surowców roślinnych zawierających żelazo, pamiętać jednak należy, że jego zawartość jest w nich zbyt mała, by uznać je za leki uzupełniające niedobory tego pierwiastka.

• Urtica folium FP XI - liści pokrzywy, stosowany jako lek moczopędny i witaminowy
• Taraxaci radix cum herba FP XI - mniszek lekarski
• Equiseti herba FP XI - Ziele skrzypu

JOD (J)

Jod jest mikroelementem niezbędnym do syntezy hormonów tarczycy (T3 i T4), które regulują metabolizm, wzrost i rozwój organizmu. Niedobór jodu prowadzi do wola, zaburzeń metabolicznych i upośledzenia rozwoju u dzieci. Należy też pamiętać, że jego nadmiar jest szkodliwy - może prowadzić do nadczynności lub niedoczynności tarczycy, wola oraz zaburzeń sercowo-naczyniowych. Bezpieczna dawka dzienna wynosi około 150 µg dla dorosłych. Jod bywa stosowany jako suplement w kuracjach odchudzających, ale nie jest lekiem na otyłość. Jego rola w odchudzaniu ogranicza się do normalizacji funkcji tarczycy u osób z niedoborem jodu lub niedoczynnością tarczycy. Najlepszym źródłem jodu są ryby morskie, owoce morza i wodorosty. W wielu krajach, gdzie dochodzi do niedoborów jodu, stosuje się sól jodowaną jako źródło tego pierwiastka.

• Fucus vel Ascophyllum FP XI - morszczyn lub workoliść członowaty plechy wodorostów z gatunków: Fucus vesiculosus, Fucus serratus i Ascophyllum nodosum. Surowiec jest stosowany w lecznictwie jako źródło jodu, obecnu w niektórych produktach wspomagających odchudzanie.

CYNK (Zn)

Cynk jest mikroelementem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jego dzienne zapotrzebowanie wynosi do 10 do 16 mg. Bierze udział w syntezie białek i DNA, prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego, gojeniu ran, utrzymaniu zdrowej skóry, włosów i paznokci, a także w metabolizmie węglowodanów i hormonów płciowych. Niedobór cynku może prowadzić do zaburzeń odporności, opóźnienia wzrostu u dzieci, łysienia, zmian skórnych, zaburzeń gojenia ran oraz problemów z płodnością. Dobrymi źródłami tego pierwiastka są ostrygi, mięso, ryby, orzechy, jaja, rośliny strączkowe, pełnoziarniste przetwory zbożowe. Istnieje kilka surowców roślinnych zawierających cynk, jednak jego zawartość w nich jest zmienna, nieustandaryzowana i nie są one stosowane do uzupełniania ich niedoborów, dlatego mogą one pełnić jedynie rolę wspomagającą.

• Urtica folium FP XI - liść pokrzywy- zawiera śladowe ilości cynku - 2-5 mg/100g, stosowany najczęściej jako surowiec moczopędny i witaminowo-mineralny
• Equiseti herba FP XI - Ziele skrzypu - zawiera ok. 1-3 mg/100 g Zn, stosowany jako lek moczopędny i witaminowy
• Tritici germina - kiełki pszenicy źródło cynku 10-17 mg/100g, witamin z grupy B i nienasyconych kwasów tłuszczowych, stosowane jako suplement diety wspomagająco w dietach wzmacniających organizm
• Saccharomyces cerevisiae - drożdże piwne - choć nie są typowym surowcem roślinnym, zawierają cynk 8-12 mg/100 g oraz witaminy z grupy B, dlatego warto je wyróżnić w kontekście suplementacji witaminowo-mineralnej

CHROM (Cr)

Chrom (trójwartościowy!) jest mikroelementem wspomagającym prawidłowy metabolizm węglowodanów i lipidów poprzez udział w funkcjonowaniu insuliny. Jego dzienne zalecane spożycie wynosi około 30 µg/dobę. Niedobór chromu może prowadzić do zaburzeń metabolizmu glukozy i lipidów, zwiększonej masy ciała oraz problemów z utrzymaniem prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Chrom stosowany jest czasami w kuracjach odchudzających, badania wykazują jednak, że nie powoduje on odchudzania, a jego ewentualne działanie ogranicza się do niewielkiego wsparcia metabolizmu glukozy u osób z zaburzoną wrażliwością na insulinę. Głównymi źródłami chromu w diecie są produkty pełnoziarniste, mięso, wątróbka i niektóre warzywa. Bardzo dobrym źródłem chromu są drożdze. Roślinne surowce lecznicze ze względu na małą zawartość chromu mogą mieć jedynie pomocnicze znaczenie w uzupełnianiu jego niedoboru.

• Urtica folium FP XI - liść pokrzywy- zawiera niewielkie ilości chromu 5-15 µg/100 g Cr
• Trigonellae foenugraeci semen FP XI - nasienie kozieradki: 20-40 µg/100 g Cr, stosowane pomocniczo w zaburzeniach gospodarki węglowodanowej
• Saccharomyces cerevisiae - drożdże piwne, najlepsze naturalne źródło chromu 50-200 µg/100 g Cr, zawierają również witamin z grupy B, wspierają prawidłowy metabolizm energetyczny

SELEN (Se)

Selen jest mikroelementem o właściwościach antyoksydacyjnych, wchodzącym w skład enzymów takich jak peroksydaza glutationowa. Jego dzienne zapotrzebowanie to 55 µg. Odgrywa istotną rolę w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym, wspiera prawidłową pracę tarczycy i układu odpornościowego. Niedobór selenu może prowadzić do zaburzeń funkcjonowania tarczycy, osłabienia odporności, problemów z włosami i paznokciami, a w skrajnych przypadkach do kardiomiopatii. Należy jednak pamiętać, że nawet niewielki jego nadmiar ma niekorzystne skutki dla organizmu - wywołuje objawy zatrucia zwnago selenozą. Głównymi źródłami selenu są produkty pochodzenia zwierzęcego i produkty mleczne. Surowce lecznicze ze względu na niewielką jego zawartość mogą mieć jedynie niewielkie znaczenie w leczeniu jego niedoborów. Surowce roślinne i naturalne zawierające selen:

• Allii sativi bulbus - czosnek źródło selenu 10-40 µg/100 g w formie organicznej, ma działanie wspomagające układ odpornościowy
• Allii cepae bulbus - cebula zawartość selenu 1-10 µg/100 g w zależności od gleby
• Saccharomyces cerevisiae - drożdze piwneźródło organicznego selenu 30-200 µg/100 g (drożdże selenowe: nawet 1000-2000 >g/100 g), witamin z grupy B oraz mikroelementów.

MAKROELEMENTY

Makroelementy to pierwiastki mineralne niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, potrzebne w stosunkowo dużych ilościach (>100 mg/dobę lub >0,01% masy ciała).

MAGNEZ (Mg)

Magnez zalicza się do makroelementów. Dzienne zapotrzebowanie na ten pierwiastek wynosi od 310 do 420 mg. Jest on niezbędny do prawidłowej pracy mięśni i układu nerwowego. Bierze udział w regulacji ciśnienia krwi i prawidłowego poziomu glukozy. Jego niedobory powodują drżenie i kurcze mięśni, nerwowość, uczucie osłabienia i zmęczenie, utratę apetytu. Dobrymi źródłami magnezu w diecie są orzechy i nasiona (np; słonecznika), rośliny strączkowe, zielone warzywa liściaste, produkty mleczne. W przypadku surowców roślinnych zawartość magnezu jest stosunkowo mała - może mieć jedynie pomocnicze znaczenie dla głównych działania tych surowców.

• Urtica folium FP XI - liść pokrzywy - zawiera 70-90 mg/100g Mg, stosowany jako lek moczopędny i witaminowy
• Equiseti herba FP XI - Ziele skrzypu - zawierają 50-60 mg/100g Mg, stosowane jako lek o działaniu moczopędnym i witaminowym: 50-60 mg/100 g Mg
• Menthae piperitae folium FP XI - liść mięty pieprzowej - zawiera 40-50 mg/100g Mg
• Cacao semen nasiono kakao - choć nie jest to obecnie klasyczny surowiec leczniczy (ma bardziej znaczenie spożywcze) jest wart wymienienia, gdyż zawiera 500 mg/100g Mg

WAPŃ (Ca)

Wapń jest podstawowym składnikiem mineralnym organizmu. Jego dzienne zapotrzebowanie to około 1 g. Pełni on kluczowe role budulcowe (kości, zęby), regulacyjne (skurcz mięśni, przewodnictwo nerwowe, krzepnięcie krwi, wydzielanie hormonów) i metaboliczne. Jego niedobór lub nadmiar prowadzi do poważnych zaburzeń np. osteoporozy lub problemów z sercem. Główne źródło wapnia to nabiał, ryby, mięso, niektóre warzywa. W przypadku surowców roślinnych zawartość wapnia w może mieć jedynie pomocnicze znaczenie dla głównych działania tych surowców - nie są one stosowane jako leki w niedoborach tego pierwiastka.

• Urtica folium FP XI - liść pokrzywy: 3000-3500 mg/100 g Ca
• Equiseti herba FP XI - Ziele skrzypu: 1200-1500 mg/100 g Ca
• Betulae folium FP XI - liść brzozy: 700-900 mg/100 g Ca
• Taraxaci folium - liść mniszka lekarskiego: 1500-1900 mg/100 g Ca

mgr farmacji Łukasz Ejsmont
Data: 2026-01-15