Reklama:

LR stosowane w dermatologi

Leki pochodzenia roślinnego mogą odgrywać znaczną rolę w leczeniu niektórych chorób skóry. Preparaty roślinne z reguły dość dobrze nadają się do leczenia dolegliwości o słabym lub lekkim nasileniu, oraz długim okresie trwania, a właśnie takimi cechami charakteryzuje się wiele chorób skóry. Inną ważną cechą preparatów roślinnych jest to, że wiele surowców często łączy w sobie korzystne działania np. przeciwzapalne, przeciwbakteryjne lub przeciwgrzybiczne. W przypadku chorób skóry preparaty roślinne stosuje się zwykle miejscowo, na chorobowo zmienione powierzchnie. Istnieją jednak takie dolegliwości, przy których leki te można stosować wewnętrznie, szczególnie w przypadku surowców o działaniu "oczyszczającym", czyli moczopędnym, odtruwającym i normalizującym przemianę materii.

LR o działaniu przeciwzapalnym

Jednym z najczęstszych objawów różnego rodzaju chorób skóry jest jej stan zapalny. Może on być wynikiem urazu, uszkodzenia ciągłości (skaleczenia, zadrapania), oparzeń, odmrożeń, bądź objawem infekcji bakteryjnej, grzybiczej lub wirusowej.

Zapalenie, reakcja zapalna (łac. inflammatio) - jest to uporządkowany proces rozwijający się w tkance pod wpływem czynnika uszkadzającego. Zapalenie może być spowodowane czynnikami endogennymi lub egzogennymi np. zakażenie drobnoustrojami chorobotwórczymi. Proces ten może dotyczyć zarówno tkanek głębokich, jak i samej skóry.
Fizjologicznym celem zapalenia jest szybkie i selektywne zgromadzenie komórek zdolnych do usunięcia danego czynnika szkodliwego i rozpoczęcie naprawy powstałego uszkodzenia.

Zapaleniu towarzyszy zespół objawów takich jak:

• zaczerwienienie,
• ból, podwyższona temperatura,
• obrzęk.

Cele stosowania leków o działaniu przeciwzapalnym

Leki przeciwzapalne mają na celu złagodzenie dokuczliwych objawów stanu zapalnego oraz skrócenie czasu jego trwania. Szczególne znaczenie mogą mieć one w leczeniu przewlekłych stanów zapalnych jakie często towarzyszą różnym chorobom skóry. Leki roślinne mogą być stosowane prawie we wszystkich chorobach skóry jako leki pomocnicze, uzupełniające, a czasem nawet i główne.

Surowce roślinne o działaniu przeciwzapalnym zawierają w sobie następujące związki czynne:

• śluzy (w obecności wody tworzą one lepkie koloidy, które doskonale powlekają błonę śluzową i skórę, co zabezpiecza je przed działaniem czynników drażniących.
• garbniki (działają ściągająco*, hamują enzymy stanu zapalnego i działają antyoksydacyjnie)
• flawonoidy (uszczelniają naczynia krwionośne, utrudniając rozprzestrzenianie się mediatorów stanu zapalnego, działają antyoksydacyjnie)
• olejki eteryczne zawierające azuleny
• oleje roślinne o wysokiej zawartości NNKT**

*W wyniku kontaktu błon śluzowych z garbnikami dochodzi do powstania na ich powierzchni ochronnej warstwy skoagulowanego białka. Utrudnia to wnikanie w głębiej położone tkanki czynników drażniących, czy uszkadzających. To właśnie z tego powodu stosuje się garbniki w stanach zapalnych błon śluzowych, skóry, czy drobnych zranieniach. Wykazano również, że niewielkie ilości garbników mogą przenikać do położonych głębiej tkanek, gdzie obkurczają drobne naczynia krwionośne, hamują ruchy leukocytów i unieczynniają histaminę, dodatkowo ograniczając stan zapalny. Stwierdzono ponadto, że działając odwadniająco na włókna nerwowe, nieznacznie zmniejszają takie odruchy bólowe jak swędzenie i pieczenie.

** W dermatologii często stosuje się oleje o wysokiej zawartości NNKT. Są to związki, których niedobór w diecie powoduje, między innymi, zaburzenia w funkcjonowaniu skóry: nadmierną suchość, łuszczenie, pękanie. Wykazują one również działanie przeciwzapalne. Oleje zawierające NNKT są stosowane wewnętrzne jak i zewnętrznie. Mogą one stanowić główną substancję czynną leku np. w Linomagu, mogą być również wykorzystane jako jedne ze składników pomocniczych preparatu.

Wybrane surowce roślinne o działaniu przeciwzapalnym stosowane w dermatologii:

• Surowce śluzowe
  • Althaeae radix - Korzeń prawoślazu FP X
  • Althaeae folium - Liść prawoślazu FP X
  • Plantaginis lanceolatae folium - Liść babki lancetowatej FP X
  • Lini semen - Nasienie lnu FP X
  • Symphyti radix - Korzeń żywokostu FP IV
• Surowce garbnikowe
  • Quercus cortex - Kora dębowa FP X
  • Tormentillae rhizoma - Kłącze pięciornika FP IX
  • Bistortae rhizoma - Kłącze wężownika FP IX
  • Juglndis folium - Liść orzecha włoskiego
• Surowce flawonoidowe
  • Arnicae flos - Kwiat arniki FP X
  • Calendulae flos - Kwiat nagietka FP X
• Surowiec zawierający azuleny:
  • Matricariae flos - Kwiat rumianku FP X
• Surowce zawierające oleje o wysokiej zawartości NNKT
  • Oleum Lini
  • Oleum Olivarum
  • Oleum Sezami

W chwili obecnej mniejsze znaczenie mają:

• Balsamum peruvianum - Balsam peruwiański FP XIII
• Millefolii herba - Ziele krwawnika FP X
• Violae herba cum flore - Ziele fiołka trójbarwnego FP X
• Populi gemma

Substancje

• Allantoinum,
• Tanninum

Quercus cortex - Kora dębowa FP X

Quercus robur L. - Dąb szypułkowy, Quercus petraea Liebl. - Dąb bezszypułkowy, Quercus pubescens Willd. - Dąb omszony

Główne substancje czynne to garbniki, pochodne katechiny i kwasu elagowego.

Surowiec ma działanie ściągające - wynikające z obecności dużej ilości garbników. Po zastosowaniu na skórę lub błony śluzowe działa przeciwzapalnie. Po podaniu doustnym surowiec ma właściwości zapierające i przeciwbiegunkowe. Surowiec wykazuje także działanie bakteriobójcze na drobnoustroje w jamie ustnej, przewodzie pokarmowym i na skórze. Hamuje krwawienia z drobnych naczyń.
Więcej informacji o tym surowcu znajdziesz w monografii: Quercus cortex

Tormentillae rhizoma - Kłącze pięciornika FP IX

Potentilla erecta (L.) Hampe (Potentilla tormentilla Nec.) - Pięciornik kurze ziele

Zawiera garbniki katechinowe, kwas elagowy i związki trójterpenowe.

Zastosowany zewnętrznie na skórę i błony śluzowe działa ściągająco i przeciwzapalnie, hamuje nieznaczne krwawienia.
Wskazania: Odwary z kłącza stosuje się w biegunkach, stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i skóry. Wyciągów z surowca używa się również w maściach stosowanych na skórę w celu łagodzenia zmian zapalnych. Szczególnie dobrze sprawdza się w łagodzeniu odparzeń u małych dzieci - Tormentiol (*)
Więcej informacji o tym surowcu znajdziesz w monografii: Tormentillae rhizoma

Arnicae flos - Kwiat arniki FP X

Arnica montana L. - Arnika górska

Zawiera flawonoidy: glikozydy kemferolu, kwercetyny. Występują także: trójterpeny, laktony seskwiterpenowe, depsydy (kw. chlorogenowy, cynaryna), olejek eteryczny.

Główne związki czynne arniki wzmacniają ścianki naczyń włosowatych i zmniejszają ich przepuszczalność. Surowiec stosowany zewnętrznie ma działanie przeciwzapalne i przyspiesza wchłanianie wybroczyn. Prowadzi do zmniejszenia samego obrzęku i jego bolesności.
Więcej informacji o tym surowcu znajdziesz w monografii: Arnicae flos

Matricariae flos - Kwiat rumianku FP X

Chamomilla recutita (Matricaria chamomilla) - Rumianek pospolity

Głównym składnikiem jest olejek eteryczny, który zawiera związki seskwiterpenowe [bisabolol, chamazulen (po destylacji)] i związki poliacetylenowe (spiroeter). Oprócz tego zawiera flawonoidy i śluzy (5- 17%).

Stosowany zewnętrznie surowiec wykazuje właściwości przeciwzapalne i ułatwia gojenie się ran. Z surowca pozyskuje się Chamomillae Aetrerolum - Olejek rumiankowy
Wskazania: Zewnętrznie napary i wyciągi alkoholowe w stanach zapalnych błon śluzowych, jamy ustnej, narządów płciowych, odbytu oraz skóry.
Więcej informacji o tym surowcu znajdziesz w monografii: Matricariae flos

LR o działaniu przeciwbakteryjnym.

Niektóre z chorób skóry i błon śluzowych związane są z infekcjami bakteryjnymi.

Do najczęstszych schorzeń bakteryjnych skóry należą:

• Zapalenie mieszków włosowych - infekcja często wywoływana przez gronkowca złocistego. Objawia się małymi, czerwonymi krostkami wokół mieszków włosowych.
• Liszajec zakaźny - powierzchowna infekcja skóry wywołana przez bakterie, takie jak staphylococcus aureus lub streptococcus pyogenes . Objawia się pęcherzami i strupami, najczęściej na twarzy i rękach.
• Czyraki - głębokie infekcje mieszków włosowych wywołane przez gronkowca złocistego. Mają postać bolesnych guzków wypełnionych ropą.
• Róża - ostra infekcja skóry i tkanki podskórnej, zwykle wywołana przez paciorkowce grupy A. Charakteryzuje się zaczerwienieniem, obrzękiem, bólem i gorączką. Najczęściej występuje na twarzy i nogach.

Podstawowymi lekami w leczeniu tych chorób są antybiotyki - stosowane miejscowo lub ogólnie. Część z tych chorób ma ostry przebieg i krótkotrwały charakter. Niestety, niektóre z tych schorzeń wywołane są przez gronkowce i paciorkowce - bakterie o dużej oporności na antybiotyki. Z tego powodu choroby te mogą przebiegać w sposób długotrwały. Leki roślinne mogą być stosowane w takich przypadkach jako leki pomocnicze - wspomagające działanie antybiotyków i działające miejscowo przeciwzapalnie.

Działanie przeciwbakteryjne surowców roślinnych jest wykorzystywane również w infekcjach jamy ustnej, czy stanach zapalnych okolic narządów płciowych i odbytu. Dużą zaletą leków roślinnych stosowanych w leczeniu tych schorzeń jest to, że wykazują one często równoczesne właściwości przeciwbakteryjne i przeciwzapalne.

Substancje roślinne o działaniu przeciwbakteryjnym należą przede wszystkim do:

• garbników (hamują wzrost bakterii poprzez różne mechanizmy działania, np.: chelatowanie żelaza, wiązanie się z białkami bakterii, uszkadzanie błony komórkowej)
• olejków eterycznych (niszczą ściany komórkowe bakterii, hamując syntezę ich DNA i RNA, oraz powodując koagulację cytoplazmy)

Wybrane surowce roślinne o działaniu przeciwbakteryjnym stosowane w dermatologii:

• Garbnikowe
  • Quercus cortex - Kora dębowa FP X
  • Tormentillae rhizoma - Kłącze pięciornika FP IX
  • Bistortae rhizoma - Kłącze wężownika FP IX
• Olejkowe
  • Menthae piperitae folium - Liść mięty pieprzowej FP X
  • Salviae officinalis folium - Liść szałwii lekarskiej FP X
  • Thymi herba - Ziele tymianku pospolitego FP X
  • Calami rhizoma - Kłącze tataraku FP IV
• Inne:
  • Allii cepae bulbus - Bulwa cebuli zwyczajnej
  • Balsamum peruwianum - balsam peruwiański FP XIII

Wybrane olejki eteryczne o działaniu przeciwbakteryjnym stosowane w dermatologii:

• Menthae piperite aetheroleum,
• Thymi aetheroleum,
• Thea tree oil,
• Calami aetheroleum

• Mentholum
• Thymolum

Bistortae rhizoma - Kłącze wężownika FP IV

Polygonum bistorta L. - Rdest wężownik

Związki czynne to garbniki hydrolizujące (galotaniny) i skondensowane (katechinowe). Kwasy fenolowe, leukocjanidyna.

Salviae officinalis folium - Liść szałwi lekarskiej FP VIII

Salvia officinalis L. - Szałwia lekarska

Surowiec zawiera olejek eteryczny. Oprócz tego występują garbniki katechinowe, trójterpeny, flawonoidy, gorycze.

Składniki wyciągu z szałwii wykazują działanie przeciwzapalne i hamują rozwój drobnoustrojów. Surowcowi przypisuje się zdolności do zmniejszania nadmiernej potliwości. Jest też stosowany zewnętrznie w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.
Uwagi: Duże dawki wyciągu podawane doustnie przez dłuższy czas mogą wołać wymioty, otępienie, a nawet skurcze kloniczne. Jest to związane z obecnością tujonu w olejku eterycznym.

Balsamum peruvianum - Balsam peruwiański FP XIII

Balsamum peruvianum - Balsam peruwiański

Jest to żywica uzyskiwana z pni drzewa zwanego woniawcem balsamowym - Myroxylon balsamum var. Pereire.

Zwiera głównie benzoesan benzylu (do 40%) i cynamonian benzylu (do 20%) - mieszaninę estrów zwaną cynamieną.

Działa przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie oraz przeciwpasożytniczo. Wzmaga ziarninowanie ran. Wchodzi w skład preparatów stosowanych w trudno gojących się ranach, dermatozach, owrzodzeniach podudzi, także w oparzeniach i odmrożeniach.
Uwaga: Nie powinien być stosowany w kuracjach przekraczających jeden tydzień. Balsamum peruvianum jest jednym z najsilniejszych alergenów kontaktowych - jest stosowany w kontaktowych testach alergicznych.

Wybrane olejki eteryczne

Calami aetherolum - Olejek tatarakowy. Uzyskuje się go z kłącza tataraku zwyczajnego (Rhizoma Calami). Głównym składnikiem olejku jest azaron. Dzięki swoim właściwościom przeciwbakteryjnym, przeciwzapalnym i przeciwświądowym stosowano go jako składnik płukanek do gardła, oraz do kąpieli leczniczych w wielu chorobach skóry np. łupieżu. Aktualnie nie jest zalecany ze względu na potencjalne działanie rakotwórcze β-azaronu - w jakie bogate są azjatyckie odmiany tataraku. W lecznictwie dopuszcza się stosowanie odmian o małej zawartości tego składnika.

Oleum Melaleuca (Tea Tree Oil) - Olejek drzewka herbacianego uzyskiwany z liści i gałązek drzewa Melaleuca alternifolia, rzadziej z M. Leucadendra lub M. Cajeputum. Głównym składnikiem jest terpinen-4ol. Tea Tree Oil ma potwierdzone doświadczalnie działanie antybakteryjne. Wykazano również, że działa przeciwgrzybiczo (np. na Candida albicans) i przeciwpierwotniakowo (np. na Trichomonas vaginalis) . Niektóre ze składników olejku mają też działanie przeciwzapalne. Obecnie sam olejek stosuje się jako środek do leczenia zakażeń skórnych pochodzenia bakteryjnego bądź grzybiczego, oraz zapaleń pochwy.

Melaleuca alternifolia

LR w leczeniu trudno gojących się ran.

W wyniku urazów lub chorób skóry dochodzi czasami do powstania ran, których gojenie może przebiegać w utrudniony sposób. Przykładem takich sytuacji mogą być owrzodzenia żylakowe podudzi, oparzenia czy odmrożenia. W niektórych przypadkach proces gojenia może zostać przyspieszony poprzez zastosowanie surowców roślinnych, których składniki ułatwiają ziarninowanie ran.

Należą do nich:

• Symphyti radix - Korzeń żywokostu FP IV
• Centellae asiaticae herba - Ziele wąkroty azjatyckiej FP X
• Hippocastani cortex - Kora kasztanowca
• Quercus cortex - Kora dębowa FP X
• Matricariae flos - Kwiat rumianku FP
• Calendulae flos - Kwiat nagietka FP X
• Balsamum peruvianum - Balsam peruwiański XIII
• Aloe vera gel - Miąższ aloesowy.

Symphyti radix - Korzeń żywokostu FP IV

Symphytum officinale L. - Żywokost lekarski

Spośród substancji czynnych największe znaczenie mają alantoina i związki śluzowe. Surowiec zawiera także alkaloidy pirolizydowe o działaniu kancerogennym.
Preparaty z surowca przyspieszają procesy gojenia wszelkiego rodzaju ran i oparzeń. Związane jest to z obecnością alantoiny, która stymuluje regenerację tkanek i nasila proliferacje komórek. Substancja ta przyspiesza również złuszczanie martwych komórek, co dodatkowo sprzyja gojeniu. Alantoina (uzyskiwana na drodze syntezy chemicznej) jest też wykorzystywana w różnych preparatach o działaniu gojącym i łagodzącym. Dzięki zawartości śluzu surowiec działa też osłaniająco na uszkodzony naskórek.
Obecnie nie zaleca się wewnętrznego stosowania surowca ze względu na obecność alkaloidów pirolizydowych o szkielecie 1,2-nienasyconej necyny - substancji o stwierdzonej hepatotoksyczności i kancerogenności. Nie stosować w ciąży i w okresie karmienia piersią. Okres stosowania nie dłuższy niż 4-6 tygodni w ciągu roku.
Więcej informacji o tym surowcu znajdziesz w monografii: Symphyti radix

Aloe vera gel - Miąższ aloesowy

Aloe vera - Aloes zwyczajny, Aloe ferox - Aloe uzbrojony

LR w leczeniu blizn

Blizny to zmiany skórne powstające w wyniku procesu gojenia się ran. Blizny mogą mieć różne kształty, rozmiary i kolory, w zależności od rodzaju urazu i indywidualnych cech skóry. W wyniku nadmiernego rozrostu tkanki bliznowatej powstają bliznowce - to specyficzny rodzaj blizn, który charakteryzuje się tym, że są one większe niż pierwotne uszkodzenie skóry i mogą przybierać różne kształty. Bliznowce są zazwyczaj twarde, gładkie i mają kolor od ciemnoróżowego do brunatnego .
W leczeniu takich zmian stosuje się zewnętrznie wyciągi z cebuli zwyczajniej - Alium cepa. Oprócz działania przeciwbakteryjnego mają one również działanie p/zapalne. Dodatkowo przyspieszają regenerację komórek. Wyciągi z cebuli mogą hamować nadmierną produkcję kolagenu i działają zmiękczająco na blizny różnego pochodzenia.

Przykłady preparatów na bazie surowców roślinnych stosowanych na skórę:

• Płyny do użytku zewnętrznego:Arnicae tinctra, Azulan, Tinctura Calendule, Tormentillae tinctura, Dentosept
• Aerozole: Sanofil (koszyczek rumianku, koszyczek krwawnika, koszyczek nagietka, kora dębu, liść szałwii, ziele skrzypu, mentol, anastezyna)
• Mieszanki ziołowe do użytku zewnętrznego: Vagosan
• Maści/kremy/żele: Alantan, Arcalen, Arnica oitment, Dernilan, Linomag, Maść nagietkowa, Maść rumiankowa, Tormentiol

mgr farmacji Łukasz Ejsmont
Data: 2025-05-10