Reklama:

Farmakognozja, rys historyczny i obecne znaczenie

Co to jest farmakognozja ?

     "Farmakognozja jest dziedziną wiedzy przyrodniczej, wchodzącej w zakres nauk farmaceutycznych, zajmującą się surowcami naturalnymi i ich składnikami chemicznymi, które wykazują właściwości biologiczne mające zastosowanie w lecznictwie."

Źródło: Farmakognozja, podręcznik dla studentów farmacji.
Stanisław Kohlmunzer  

Farmakognozja zajmuje się surowcami roślinnymi, ich budową anatomiczną, pochodzącymi z nich składnikami czynnymi, budową chemiczną tych składników, kierunkiem i mechanizmem działania tych składników na organizm człowieka oraz sposobem ich uzyskiwania, a także produkcją leków z tych surowców oraz praktycznym ich stosowaniem (leki ziołowe).
W zakresie zainteresowania tej nauki znajdują się przede wszystkim surowce pochodzenia roślinnego. Farmakognozja zajmuje się również, choć w mniejszym stopniu, surowcami pochodzenia zwierzęcego.
Fitochemia to nauka badająca związki organiczne i właściwości substancji czynnych, które występują w roślinach.

Rys historyczny

Surowce lecznicze pochodzenia naturalnego były pierwszymi lekami stosowanymi przez ludzi już w epoce paleolitu.
Pierwszych prób usystematyzowania i zapisania wiedzy ma temat ziołolecznictwa podjęły się kultury starożytne np. Chińczycy w 2000 p. n e., stworzyli księgę opisującą 360 leczniczych i "magicznych" roślin, a jedną z bardziej znanych nam prób spisania informacji o lekach jest egipski papirus Ebersa z 1550 r. p.n.e.
Duże znaczenie w rozwoju leków pochodzenia naturalnego miały opracowania greckie i rzymskie, w tym dzieła Galena (II w. n.e.) - dały one podwaliny farmacji galenowej. Galen opisał między innymi sposób przygotowywania takich postaci leku roślinnego jak napar, odwar i nalewka. Dzieła i teorie Galena (również te błędne) uważane były w Europie za dogmaty przez następne 1500 lat.
W XVI wieku medycyna i farmacja dalej się rozwijają. Szwajcarski lekarz Paracelsus wychodzi z teorią o istnieniu w surowcach leczniczych związków czynnych.
W epoce wielkich odkryć geograficznych pojawiają się nieznane do tej pory w Europie surowce lecznicze i rośliny: kora chinowca, nasiona kawy i kakaowca.
W XVIII wieku w ramach intensywnego rozwoju nauk przyrodniczych powstają zasady ścisłej klasyfikacji botanicznej roślin (Linneusz), w tym również tych, które dostarczają surowców leczniczych.
W XIX wieku zaczyna rozwijać się fitochemia - przeprowadza się izolacje pierwszych związków czynnych z roślin: morfiny (1805 r. Sertürner), strychniny i chininy.
W końcu, na początku XIX wieki, z nauk przyrodniczych wyodrębniona zostaje farmakognozja. Początkowo rozwija się ona jako nauka opisowa, zajmująca się głównie cechami anatomicznymi i morfologicznymi surowców. Z czasem, włączone zostają w nią zagadnienia fitochemiczne, na których jest ona w tej chwili oparta.

Współczesne znaczenie farmakognozji i leku roślinnego

Od czasów prehistorycznych zioła i inne leki pochodzenia naturalnego stanowiły podstawę w leczeniu wszelkich znanych chorób. Tak było przez tysiąclecia. Sytuacja ta zmieniała się diametralnie na początku XX wieku kiedy to po dokładniejszym poznaniu chemii i zasad syntezy chemicznej zaczęto opracowywać i sprawdzać nowe, syntetyczne leki. Praparty naturalne, oparte na tradycyjnych postaciach i metodach wytwarzania, nie wytrzymały konkurencji z lekami syntetycznymi. Te okazały się skuteczniejsze i silniejsze. Wydawało się wtedy, że zaspokoją one wszystkie wymagania chorych. Z tego powodu znaczenie farmakognozji i leków roślinnych znacznie zmalało. Z czasem okazało się jednak, że leki syntetyczne mają swoje wady, np. w postaci działań niepożądanych, i nie zaspokajają wszystkich potrzeb pacjentów. Z tego powodu doszło do ponownego wzrost znaczenia ziołolecznictwa - "renesanu fitoterapii" - zwłaszcza w przypadku preparatów i terapii stosowanych samodzielnie przez pacjentów. Jest to związane z tym, że leki roślinne, szczególnie te tradycyjne, zawierają kompleksy wielu substancji czynnych. Działają one z reguły łagodniej i wolniej niż leki syntetyczne, nie dając jednak przy tym wielu efektów ubocznych. Sprawia to, że są one cennymi preparatami w leczeniu wielu lżejszych chorób, oraz wspomaganiu długotrwałych terapii niektórych przewlekłych schorzeń.

Dla współczesnego znaczenia farmakognozji ważne jest również to, że dzięki skoncentrowaniu się na składnikach chemicznych surowców naturalnych, udało się wyizolować i poznać budowę wielu substancji farmakologicznie czynnych. Część z nich wyizolowano z roślin i stosuje się je obecnie jako pojedyncze leki lub wykorzystuje jako substraty do syntezy leków. Działają one silniej i bardziej kierunkowo niż same surowce naturalne, co sprawia, że w przypadkach cięższych i gwałtowniejszych schorzeń stały się lepszymi lekami niż surowce, z których pochodzą.
Warto też mieć świadomość, że wiele stosowanych obecnie preparatów syntetycznych opracowano i zsyntetyzowano jedynie dzięki znajomości budowy i działania substancji chemicznych poznanych dzięki fitochemii. W chwili obecnej ta część farmakognozji nadal ulega dalszemu, dynamicznemu rozwojowi i często dostarcza wiedzy pozwalającej na opracowywanie nowych leków.

Lek roślinny w aptece i wymagania stawiane farmaceutom.

Nie można zbagatelizować faktu, że pomimo wprowadzenia wielu skutecznych i nowoczesnych preparatów, leki roślinne są nadal jednymi z chętniej stosowanych samodzielnie przez chorych. Pacjenci aplikują je z reguły bez konsultacji lekarskiej, za to często po uzyskaniu porady w aptece. Narzuca to obowiązek bardzo dobrej wiedzy na ten temat ze strony pracujących tam osób.

Trzeba też zwrócić uwagę na to, że ciągu ostatnich kilkunastu lat, w związku z postępującą globalizacją (widoczną również w Farmakopei), obserwujemy trend pojawiania się na rynku europejskim wielu surowców stosowanych w medycynach wschodu. Dotyczy to zarówno surowców znanych już wcześniej w Europie - "odkrywanych" ponownie, jak i nowych dla naszego obszaru. Pamiętać jednak należy, że wiele z nich nie zostało tak dobrze przebadanych (pod kątem skuteczności i bezpieczeństwa) przez zachodnią medycynę jak te, które stosowane są w naszym obszarze od wieków. Rola farmaceutów polega w tej sytuacji na profesjonalnym i odpowiedzialnym doradzaniu pacjentom w kwestii ich stosowania, co możliwe jest jedynie przy stałym uzupełnianiu wiedzy w tym obszarze.

mgr farmacji Łukasz Ejsmont
Data: 2025-01-01