Reklama:

Fitoterapia hipercholesterolemii

Mianem dyslipidemii określamy stan, w którym stężenia lipoprotein i lipidów we krwi są zbyt duże. Stany takie z reguły długo nie dają wyraźnych objawów, ale z czasem prowadzą do rozwoju miażdżycy. Proces ten polega na stopniowej budowie blaszki miażdżycowej, co prowadzi do zwężania światła naczyń krwionośnych i ograniczenia przepływu krwi, a w konsekwencji do pogorszenia ukrwienia narządów. Oderwanie blaszki miażdżycowej od ściany naczyń ma jeszcze gorsze konsekwencje - dochodzi wtedy do całkowitego zamknięcia światła naczyń np. serca lub mózgu i zawałów tych narządów. Zapobiegać temu można, między innymi, poprzez kontrolowanie i utrzymanie właściwych stężeń lipidów. Przyczyny tych zaburzeń dzielimy na pierwotne np.: uwarunkowana genetycznie - hipercholesterolemia rodzinna, lub wtórne - będące wynikiem innych chorób lub trybu życia.

Za prawidłowe stężenia lipidów we krwi uznaje się różne wartości, w zależności od ryzyka sercowo-naczyniowego danego pacjenta. Ryzyko to szacuje się na podstawie wieku, płci, wcześniejszego występowania w rodzinie choroby niedokrwiennej serca, lub chorób innych tętnic, na podłożu miażdżycy. Uwzględnia się również przy tym tak zwane czynniki podlegające modyfikacji: sposób żywienia, palenie tytoniu, stopień aktywność fizycznej,ciśnienie tętnicze, zwiększone stężenie cholesterolu LDL w osoczu, zwiększone stężenie triglicerydów w osoczu, stan przedcukrzycowy lub cukrzycę, nadwagę lub otyłość.

Panel badań określających stężenia podstawowych frakcji lipidowych nazywamy lipidogramem. W przypadku pacjentów o najniższym ryzyku, za prawidłowe uznaje się poniższe wartości lipidogramu:

• cholesterol całkowity: 3,0-4,9 mmol/l (114-190 mg/dl)
• cholesterol HDL: kobiety >1,3 mmol/l (50 mg/dl), mężczyźni >1,0 mmol/l (40 mg/dl)
• cholesterol LDL: <3,0 mmol/l (115 mg/dl) dla osób zdrowych, mających małe ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego
• triglicerydy: <1,7 mmol/l (150 mg/dl) na czczo lub <2,0 mmol/l (175 mg/dl) nie na czczo

Wskazanie norm właściwych dla danego pacjenta wymaga oszacowania jego ryzyka sercowo naczyniowego. W przypadku określenia dla danego pacjenta ryzyka większego niż małe, za prawidłowe wielkości norm przyjmuje się wartości bardziej restrykcyjne - w stopniu zależnym od skali tego ryzyka. I tak, dla frakcji cholesterolu LDL ('zły cholesterol') - normy te wyglądają następująco:

• ryzyko ekstremalne                   - <1,0 mmol/l (40 mg/dl)
• ryzyko bardzo duże                   - <1,4 mmol/l (55 mg/dl)
• ryzyko duże                               - <1,8 mmol/l (70 mg/dl)
• ryzyko umiarkowane                 - <2,6 mmol/l (100 mg/dl)
• ryzyko małe (u osób zdrowych) - <3,0 mmol/l (115 mg/dl)

Najczęstsze postacie dyslipidemii to:

• hipercholesterolemia - kiedy stężenie cholesterolu LDL jest za wysokie,
• hipertriglicerydemia - kiedy stężenie triglicerydów jest za duże.

W przypadku stwierdzenia dyslipidemii należy zawsze wdrożyć leczenie niefarmakologiczne - związane ze zmianą stylu życia i uwzględniające:

• stosowanie zasad zdrowej diety,
• codzienną aktywność fizyczną,
• eliminację czynników ryzyka (takich jak palenie tytoniu).

Leczenie to należy zawsze traktować jako podstawę postępowania w terapii dyslipidemi. Jeśli jednak jest ono niewystarczające do obniżenia poziomu cholesterolu do wyznaczonych przez nas norm, sięgamy po leczenie farmakologiczne, które opiera się głównie na statynach. Rzadziej stosuje się inne grupy leków np: żywice jonowymienne, ezetymib, nhibitory PCSK9 (ewolokumab, alirokumab), kwas bempediowy.

Pomimo oparcia leczenia farmakologicznego na statynach, zdarza się często, że sięgnięcie po preparaty roślinne również daje pacjentowi wymierne korzyści i może być z powodzeniem stosowane jako sposób leczenia lub jego element. Pacjentami, u których warto to rozważyć są:

• Pacjenci z małym i średnim ryzykiem sercowo-naczyniowym oraz niewielkim podwyższeniem poziomu cholesterolu. Tu można spróbować oprzeć farmakoterapię wyłącznie na surowcach naturalnych.
• Pacjenci z małym i średnim ryzykiem sercowo-naczyniowym oraz dużym poziomem cholesterolu w przypadku, kiedy nie kwalifikują się lub nie tolerują oni innych rodzajów farmakoterapii.
• Pacjenci z grupy dużego lub bardzo dużego ryzyka, którzy pomimo stosowania farmakoterapii statynami nie osiągają docelowych stężeń LDL.

W fitoterapii dyslipidemii (głównie hipercholesterolemii) zastosowanie mają: 

Fitosterole

Fitosterole to związki syntezowane w roślinach, o budowie chemicznej zbliżonej do cholesterolu. Ich naturalnym źródłem są przede wszystkim rośliny oleiste, m.in. kukurydza, rzepak, słonecznik. Znanych jest ok. 40 różnych steroli roślinnych, a najczęściej występujące w olejach to β-sitosterol, kampesterol i stigmasterol.
Działanie fitosteroli związane jest z ich podobieństwem strukturalnym do cholesterolu. Dzięki temu, spożywane z pokarmami, konkurują z cholesterolem w przyłączeniu do wolnych receptorów w micelach, blokując tym samym jego wchłanianie w przewodzie pokarmowym i zwiększając jego wydalanie. Działanie to jest na tyle skuteczne, że pomimo zwiększenia syntezy endogennego cholesterolu w wątrobie, dochodzi do spadku stężenia cholesterolu całkowitego oraz jego frakcji LDL.
Działanie terapeutyczne obserwuje się przy dziennych dawkach od 1 do 3 gramów fitosteroli. Trudno jednak takie ilości osiągnąć stosując zwykła dietę. Nawet najbogatsze ich źródła w ludzkiej diecie - oleje roślinne zawierają bardzo małe ilości tych związków np.: rafinowany olej kukurydziany zawiera 900-1000 mg fitosteroli w 100 g, podobnie olej rzepakowy, a słonecznikowy od 700 - 750 mg/100g. Aby osiągnąć efekty terapeutyczne, trzeba więc stosować produkty wzbogacone w fitosterole. Stosowanie dawek większych niż 3 gramy nie daje zwiększonego efektu terapeutycznego. Obniżenie poziomu LDL jakie da się uzyskać, wynosi od 7 do 10 % wartości wyjściowych.
Długotrwałe spożywanie fitosteroli prowadzi do obniżenia wchłaniania karotenoidów, należy więc zwiększyć ich podaż w diecie. Warto też wiedzieć, że fitosteroli w dawkach terapeutycznych nie powinny stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią, dzieci w wieku <6 lat - bez rodzinnej hipercholesterolemii, i osoby z prawidłowym stężeniem cholesterolu całkowitego i frakcji LDL.

Monakolina K - Sfermentowany czerwony ryż (RYR, red yeast rice)

Czerwony ryż. Zródło: www.freepik.com"

Monakolina K jest naturalną statyną (lowastatyna), która wytwarzana jest przez grzyba, zawartego w czerwonym, fermentowanym ryżu. Wyizolowana z tego produktu, stała się pierwszą satyną wprowadzoną do farmakoterapii. Sam czerwony ryż stosowany jest od wieków w kuchni wschodu jako barwnik lub przyprawa. Już w starożytności były mu przypisywane korzystne działania na układ sercowo-naczyniowy.
Monakolina stosowana w dawkach od 2,5 do 10 mg wykazuje wyraźny efekt hipocholesterolowy, głównie przez obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego i frakcji LDL (do 20%). Obecnie, ze względu na ograniczenia prawne, może być stosowana w suplementach diety, w dawkach dobowych nieprzekraczających 3 mg. W wyższych dawkach należy uznawać ją za substancję leczniczą, która nie powinna być obecna w tego typu preparatach. Nie należy stosować jej w połączeniu ze statynami - istnieje ryzyko nasilenia ich działań niepożądanych. O ile stosowanie dodatku czerwonego ryżu w diecie jest stosunkowo tanie (nie mamy jednak w tej sytuacji ustandaryzowanego dawkowania), to stosowanie preparatów z monakoliną już nie (są stosunkowo drogie). Warto więc, moim zdaniem, zastanowić się, czy nie byłoby zasadnie, z powodów finansowych, sięgnąć po małe dawki syntetycznej statyny w postaci leku - co w praktyce wychodzi o wiele taniej. Z drugie strony, preparaty z Monakaloną K, ze względu na wysokie bezpieczeństwo, są wskazywane jako alternatywa dla pacjentów, którzy nie tolerują leczenia statynami syntetycznymi.

Bergamota

Pomarańcza bergamota (Citrus bergamia Risso & Poiteau) nazywana również bergamotą lub bergamotką, jest gatunkiem rośliny cytrusowej z rodziny rutowatych (Rutaceae). Występuje obecnie na południu Włoch, w regionie Kalabrii. Skórka tej rośliny jest surowcem do produkcji olejku bergamotowego. Z miąższu zaś można uzyskać sok bergamotowy, zawierający bogaty zestaw flawonoidów. Badania ekstraktu z owoców bergamotki (BFE) i jego głównych składników polifenolowych (neoeriocytryna, naringina, neohesperydyna, melitydyna i brutierydyna) w kierunku zdolności do regulowania poziomu cholesterolu wykazały, że ma on zdolność do obniżania frakcji LDL na poziomie 15-40 %. Nie wykazano przy tym znaczących działań niepożądanych. Przeprowadzone badania sugerują , że mechanizm działania wyciągów z bergamotki różni się od działania statyn. Obniżenie poziomu cholesterolu zachodzi prawdopodobnie poprzez hamowanie biosyntezy, transportu oraz wchłaniania cholesterolu (głównie brutierydyna). BFE może więc stanowić potencjalne, alternatywne podejście terapeutyczne w celu obniżania poziomu cholesterolu u osób nietolerujących statyn, lub jako dodatkowy składnik terapii statynami.

Kurkumina

Gamma-oryzanol

Gamma-oryzanol jest głównym składnikiem czynnym (obok steroli roślinnych, związków fenolowych, witaminy E, mikro- oraz makroelementów) oleju uzyskiwanego poprzez tłoczenie otrębów ryżowych. Chemicznie, gamma-oryzanol stanowi wielowiązkową mieszaninę złożoną z estrów kwasu ferulowego i steroli roślinnych, oraz estryfikowanych kwasem ferulowym triterpenów. Mechanizm działania gamma-oryzanolu jest dwojaki. Sterole roślinne ograniczają wchłanianie cholesterolu. Kwas ferulowy i jego pochodne mają silne właściwości antyoksydacyjne - co ogranicza budowanie blaszki miażdżycowej.

Czosnek

Allium sativa - Czosnek

Czosnek (Allium sativa) jest znaną i wykorzystywaną od wieków rośliną leczniczą i przyprawową. Głównymi substancjami czynnymi zawartymi w tym surowcu są organiczne związki siarki: disiarczek i trisiarczek diallilu, trisiarczek metyloallilu, S-allilocyteina i alliina. Czosnek wykazuje właściwości przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. Do innych działań leczniczych tego surowca można zaliczyć dość szerokie działanie kardioprotekcyjne, które związane jest z właściwościami antyagregacyjnymi, hipotenysjnymi i hipolipemizującymi. Mechanizm tego ostatniego działania ma związek najprawdopodobniej z obniżeniem aktywności szeregu enzymów, związanych z przemianami cholesterolu. Pojawiły się też badania wskazujące, że czosnek może spowalniać zjawisko kalcyfikacji naczyń krwionośnych - procesu, będącego elementem powstawania blaszek miażdżycowych. Przy jego stosowaniu należy mieć na uwadze, że czosnek może nasilać działanie stosowanych równocześnie z nim leków przeciwzakrzepowych.

Berberyna

Jest to alkaloid izochinolinowy zawarty w wyciągach z berberysu zwyczajnego (Berberis vulgaris L.). Oprócz berberyny surowiec ten zawiera inne alkaloidy np.: berbaminę i oksykantynę, oraz związki np: garbniki, związki fenolowe, sterole i triterpeny. Sam berberys jest krzewem o wysokości do 3 m, występującym w Europie i Azji. Jest wykorzystywany jako roślina ozdobna, i (już od starożytności) lecznicza. Tradycyjnie stosowana w leczeniu chorób dróg żółciowych i wątroby. Obecnie jednak staje się ona coraz bardziej popularna w kontekście innych działań leczniczych. Przeprowadzone badania wykazują, że wyciągi z berberysu znacząco obniżają poziom insuliny i mogą obniżać poziom glukozy we krwi. Istnieją badania, wskazujące na poprawę profilu lipidowego u pacjentów przyjmujących wyciągi z berberysu. Odnotowano również działanie hipotensyjne tego surowca. Trzeba jednak mieć na uwadze, że ilość tych badań jest stosunkowo mała, nie można więc ich traktować jako pewne. Nie ma też dużej ilości publikacji oceniających toksyczność tego surowca, zwłaszcza w dłuższej perspektywie czasu. Na pewno nie zaleca się stosowania tego surowca w ciąży. Wiadomo też, że ma on wpływ na metabolizm innych, przyjmowanych równocześnie leków. Wiadomo jednak, że dawki do 500 mg wyciągu dziennie, są dobrze tolerowane przez większość pacjentów. W związku z tym, trzeba obecnie podchodzić do skuteczności działania i bezpieczeństwa stosowania tego surowca z większą ostrożnością.

Karczoch

Cynara scolymus - Karczoch

Karczoch (Cynara scolymus) jest od wieków stosowany w Europie jako warzywo oraz jako roślina lecznicza. Główną substancją czynną jest cynaryna. Oprócz niej warto wymienić flawonoidy, seskwiterpeny, laktony, polifenole, inulinę, a także kwasy fenolowe - w tym kwas kawowy i kwas chlorogenowy. Te ostatnie charakteryzują się silnym działaniem antyoksydacyjnym. Tradycyjne wykorzystanie tego surowca obejmuje przede wszystkim łagodzenie dolegliwości przewodu pokarmowego takich jak wzdęcia i uczucie pełności. Surowiec wykazuje jednak również inne, warte odnotowania właściwości - wykazano mianowicie, że ekstrakt z liści i zagęszczony sok z karczocha, lub nawet sama tylko cynaryna zmniejszają poziom cholesterolu całkowitego, LDL oraz trójglicerydów. Wpływ na profil lipidowy jest mniej wyraźny u badanych niecierpiących na hiperlipidemię. Korzystny wpływ odnotowano również w przypadku stosowania tego surowca u pacjentów chorych na niealkoholowe stłuszczenie wątroby. Ocena bezpieczeństwa stosowania surowca wskazuje rzadkie występowanie działań niepożądanych - najczęściej ze strony przewodu pokarmowego. Istnieje też pewne ryzyko występowania reakcji alergicznych, u osób uczulonych na rośliny z rodziny astrowatych. Nie zaleca się też stosowania wyciągów z tej rośliny w przypadku chorób dróg żółciowych - ze względu na jej właściwości żółciopędne.